બ્રાઝિલના ખાણકામ દુર્ઘટના બાદ કેળામાં ઝેરી ધાતુઓ મળી – નાના બાળકો માટે ચિંતા

2015માં બ્રાઝિલમાં થયેલી ભયાનક Fundão ડેમ દુર્ઘટના બાદ દાયકાથી વધુ સમય વીતી ગયો છે, છતાં ખાણકામના કચરાનો પ્રભાવ આજે પણ ખાદ્ય પાકોમાં જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરના સંશોધન મુજબ, પ્રદૂષિત જમીનમાં ઉગાડવામાં આવતા કેળા, કસાવા અને કાકાઓ જેવા પાકોમાં સીસું (Lead) અને કેડમિયમ (Cadmium) જેવી ઝેરી ધાતુઓ શોષાઈ રહી છે.

ખાસ કરીને કેળામાં નાના બાળકો (6 વર્ષથી ઓછા) માટે આરોગ્ય જોખમની સંભાવના જણાઈ છે.

સંશોધન ક્યાં અને કોણે કર્યું?

આ અભ્યાસ University of São Paulo (USP), Federal University of Espírito Santo (UFES) અને **University of Santiago de Compostela**ના વૈજ્ઞાનિકોએ કર્યો હતો.

વિશેષ કરીને Doce નદીના મુખ વિસ્તાર (Linhares, Espírito Santo)માં ઉગાડાયેલા પાકોના નમૂનાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું. આ વિસ્તાર 2015માં Minas Geraisમાં બનેલી ડેમ દુર્ઘટનાથી પ્રભાવિત થયો હતો

કઈ ધાતુઓ મળી?

સંશોધકોએ નીચેની સંભવિત ઝેરી તત્વો (PTEs) શોધ્યા:

• કેડમિયમ (Cadmium)
• ક્રોમિયમ (Chromium)
• કોપર (Copper)
• નિકલ (Nickel)
• સીસું (Lead)

આ તત્વો ખાણકામના કચરામાં રહેલા આયર્ન ઑક્સાઇડ સાથે જોડાયેલા છે.

જમીનથી છોડ અને પછી ખોરાક સુધી – કેવી રીતે પહોંચે છે ઝેર?

શોધ મુજબ:

1. પ્રદૂષિત માટીમાં રહેલા ઝેરી તત્વો પાણીમાં ભળી જાય છે.
2. છોડની મૂળ દ્વારા તે શોષાઈ જાય છે.
3. પછી તે પાંદડા અને ફળોમાં સંગ્રહિત થાય છે.

કેળા અને કસાવામાં મોટાભાગના ઝેરી તત્વો મૂળ અને ગાંઠોમાં વધુ જોવા મળ્યા, જ્યારે કાકાઓમાં તણાં, પાંદડા અને ફળોમાં ઊંચી માત્રા મળી.

કાકાઓના પલ્પમાં કોપર અને સીસું FAOની મર્યાદાથી વધુ નોંધાયું.

આરોગ્ય જોખમ મૂલ્યાંકન

વૈજ્ઞાનિકોએ Risk Quotient (RQ) અને Total Risk Index (TRI)ના આધારે બાળકો અને વયસ્કો માટે જોખમનું મૂલ્યાંકન કર્યું.

• TRI < 1 → ઓછું જોખમ
• TRI > 1 → સંભવિત આરોગ્ય જોખમ

પરિણામો:

• વયસ્કો માટે મોટાભાગના કેસોમાં TRI 1થી ઓછું હતું.
• કેળા ખાવા અંગે 6 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે TRI 1થી વધુ નોંધાયું.

ખાસ કરીને સીસું (Lead)ના ઊંચા સ્તરે ચિંતા વધારી છે.

લાંબા ગાળે સીસાના સંપર્કથી:

• મગજના વિકાસ પર અસર
• IQ ઘટાડો
• ધ્યાન અને વર્તન સંબંધિત સમસ્યાઓ

લાંબા ગાળાનો કેન્સર જોખમ

શોધકોએ ચેતવણી આપી છે કે વર્ષો સુધી પ્રદૂષિત જમીનમાં ઉગાડાયેલ ખોરાક લેવાથી:

• DNAને સીધી કે પરોક્ષ નુકસાન
• કેન્દ્રીય નર્વસ સિસ્ટમ, પાચન તંત્ર અને રક્ત સંબંધિત કેન્સરનું જોખમ

જોખમ વ્યક્તિના શરીરની શોષણ ક્ષમતા અને ચયાપચય પર આધારિત છે.

શું કરવું જોઈએ?

વિજ્ઞાનીઓ મુજબ:

• પ્રદૂષિત વિસ્તારોમાં જમીનની સતત તપાસ
• સલામત ખેતી પદ્ધતિઓ
• સ્થાનિક વસ્તી માટે આરોગ્ય મોનીટરીંગ
• પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે લાંબા ગાળાની નીતિઓ

નિષ્કર્ષ

2015ની ખાણકામ દુર્ઘટનાનો પ્રભાવ હજુ પણ બ્રાઝિલના કેટલાક વિસ્તારોમાં ખોરાક સુરક્ષાને અસર કરી રહ્યો છે.

વયસ્કો માટે તાત્કાલિક જોખમ ઓછું હોઈ શકે, પરંતુ નાના બાળકો માટે કેળાના સેવન સાથે સંભવિત આરોગ્ય ચિંતાઓ ઉભી થઈ છે.

લાંબા ગાળે, પ્રદૂષિત જમીનમાં ઉગાડાયેલા ખોરાકથી સંચિત (cumulative) અસર થવાની શક્યતા છે.

આ સંશોધન પર્યાવરણ સુરક્ષા અને ખાદ્ય સલામતી માટે સતત સાવચેતી રાખવાની મહત્વપૂર્ણ જરૂરિયાત દર્શાવે છે.