Supreme Court of India એ તાજેતરમાં Gujarat High Court નો તે આદેશ રદ્દ કર્યો છે, જેમાં Adani Ports ને ફાળવાયેલ 108 હેક્ટર ગૌચર (ચરાઈ) જમીન પાછી વસૂલ કરવા માટે રાજ્ય સરકારને સૂચના આપવામાં આવી હતી.
આ મામલો Adani Ports and Special Economic Zone v. State of Gujarat કેસમાં સામે આવ્યો હતો.
“સંભાળવાની તક આપ્યા વગર નિર્ણય”: Supreme Court નું અવલોકન
ન્યાયમૂર્તિ જે. કે. મહેશ્વરી અને અતુલ ચંદુરકર ની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે:
“ગૌચર જમીન પુનઃપ્રાપ્ત કરવાનો નિર્ણય તથા તેના આધારે હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલી દિશાઓ, અસરગ્રસ્ત ફાળવણીધારકને સાંભળ્યા વગર લેવામાં આવી છે, તેથી આવી પ્રક્રિયા ટકી શકતી નથી.”
આ આધાર પર Supreme Court એ Gujarat High Court નો આદેશ રદ્દ કર્યો અને જણાવ્યું કે હાઈકોર્ટની દિશાઓ સીધે જ રાજ્ય સરકારના 4 જુલાઈ 2024 ના રિઝમ્પશન (resumption) ઓર્ડર પરથી આવી હતી.
રાજ્ય સરકારને ફરીથી નિર્ણય લેવાની સૂચના
Supreme Court એ રાજ્ય અધિકારીઓને આ મામલે નવો (fresh) નિર્ણય લેવા માટે આદેશ આપ્યો છે. સાથે જ કોર્ટે કહ્યું કે:
- Adani Ports જો કોઈ વાંધા (objections) રજૂ કરે તો તે બે અઠવાડિયામાં ધ્યાનમાં લેવા પડશે
- તમામ પક્ષોને યોગ્ય રીતે સાંભળવાની તક આપવી ફરજિયાત રહેશે
કોર્ટએ વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે 10 જુલાઈ 2024 ના રોજ આપવામાં આવેલ status quo નો આદેશ, રાજ્ય દ્વારા પુનઃવિચાર પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી યથાવત રહેશે.
High Court માં PIL આગળ વધી શકશે
Supreme Court એ સ્પષ્ટતા કરી કે રાજ્ય સરકાર નવો નિર્ણય લીધા બાદ, Gujarat High Court આ મામલે ચાલતી Public Interest Litigation (PIL) પર સ્વતંત્ર રીતે કાર્યવાહી કરી શકશે.
વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ: 2005 થી શરૂ થયેલો મામલો
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત 2005 માં થઈ હતી, જ્યારે:
- નવિનલ ગામ (Navinal village) માં આવેલી
- આશરે 231 હેક્ટર ગૌચર જમીન
ત્યારેના Mundra Port ને ફાળવવામાં આવી હતી, જે બાદમાં Adani Group દ્વારા અધિગ્રહિત થઈ અને Adani Ports બની.
2010–11: ગામલોકોની અરજી
જ્યારે જમીન પર ફેન્સિંગ શરૂ થયું, ત્યારે:
- નવિનલ ગામના રહેવાસીઓએ
- Gujarat High Court માં PIL દાખલ કરી
તેમનો દાવો હતો કે ગૌચર જમીન ફાળવવાથી પશુપાલન પર આધારિત ગામલોકોને નુકસાન થાય છે.
2014–2015: વિકલ્પી જમીનનો વાયદો અને પાછો ફેરવાયો
- સપ્ટેમ્બર 2014: રાજ્ય સરકારે હાઈકોર્ટને જણાવ્યું કે વિકલ્પી ગૌચર જમીન આપવામાં આવશે
- PIL બંધ કરવામાં આવી
પરંતુ:
- જમીન માપણી બાદ રાજ્ય સરકારે કહ્યું કે
- વાયદા મુજબ ગૌચર જમીન ફાળવી શકાતી નથી
આથી 2015 માં recall application દાખલ થઈ અને PIL ફરીથી જીવંત થઈ.
2024: 108 હેક્ટર જમીન વસુલાતનો નિર્ણય
- 19 એપ્રિલ 2024: Gujarat High Court એ વરિષ્ઠ રેવન્યુ અધિકારીઓને ઉકેલ શોધવા સૂચના આપી
- ત્યારબાદ રાજ્ય સરકારે 108 હેક્ટર (લગભગ 266 એકર) જમીન પાછી લેવાનો નિર્ણય કર્યો
- 4 જુલાઈ 2024: resumption order પાસ થયો
- 5 જુલાઈ 2024: High Court એ તેનો નોંધ લઈ જમીન વસુલાત માટે આગળના પગલાં સૂચવ્યા
Adani Ports એ આ નિર્ણય સામે Supreme Court નો દરવાજો ખખડાવ્યો.
Supreme Court નો અંતિમ આદેશ
- 10 જુલાઈ 2024: Supreme Court એ High Court ના આદેશ પર સ્ટે આપ્યો
- હવે, તાજેતરના આદેશમાં:
- High Court નો આદેશ રદ્દ
- મામલો રાજ્ય સરકારને પાછો મોકલાયો
- તમામ પક્ષોને સાંભળવાની ફરજિયાત પ્રક્રિયા નક્કી
Adani Ports તરફથી સીનિયર એડવોકેટ મુકુલ રોહતગી એ દલીલો રજૂ કરી હતી.
Mundra ગૌચર જમીન કેસ – Quick Timeline Table
| વર્ષ / તારીખ | ઘટના |
|---|---|
| 2005 | 231 હેક્ટર ગૌચર જમીન Mundra Port ને ફાળવાઈ |
| 2010–11 | ફેન્સિંગ બાદ ગામલોકોની PIL |
| સપ્ટેમ્બર 2014 | રાજ્ય દ્વારા વિકલ્પી જમીનનો વાયદો, PIL બંધ |
| 2015 | વાયદો પૂરો ન થતા PIL ફરી શરૂ |
| 19 એપ્રિલ 2024 | HC એ ઉકેલ શોધવા સૂચના આપી |
| 4 જુલાઈ 2024 | રાજ્યનો 108 હેક્ટર જમીન વસુલાત ઓર્ડર |
| 5 જુલાઈ 2024 | HC એ વસુલાત માટે દિશાઓ આપી |
| 10 જુલાઈ 2024 | SC દ્વારા સ્ટે |
| 2026 | SC એ HC નો આદેશ રદ્દ કર્યો |
નિષ્કર્ષ
આ ચુકાદો એ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત ફરીથી રેખાંકિત કરે છે કે:
કોઈપણ જમીન પુનઃપ્રાપ્તી કે પ્રશાસકીય નિર્ણય, અસરગ્રસ્ત પક્ષને સાંભળ્યા વગર કાયદેસર રીતે ટકી શકતો નથી.
હવે સમગ્ર મામલો રાજ્ય સરકારના નવા નિર્ણય પર આધારિત રહેશે, અને ત્યારબાદ Gujarat High Court PIL પર આગળ કાર્યવાહી કરશે.
આ કેસમાં ગૌચર જમીન, વિકાસ, સ્થાનિક હકો અને કુદરતી ન્યાય (natural justice) — આ બધાં મુદ્દાઓ એકસાથે જોડાયેલા છે ⚖️